Domek Gotycki

Historia budowy Domku Gotyckiego nie jest dostatecznie wyjaśniona. Przed nim istniał w tym samym miejscu niewielki pawilon ogrodowy z dużym owalnym otwartym salonem z kolumnadą. Pawilon ten zaznaczony jest na anonimowym planie Puław z około roku 1770 i na planie aignerowskim z około roku 1775. Opisuje go pobieżnie we Wspomnieniach Leon Dembowski. W czasie pogromu Puław w roku 1794 pawilon uległ niezawodnie gruntowej dewastacji. Nie podejmowano już pewnie jego odbudowy, tylko przekształcono w pierwszych latach wieku XIX na nową budowlę w duchu modnego wówczas neogotyku. Zakończenie robót oraz inauguracja muzeum w Domku Gotyckim nastąpiła w maju 1809 roku. Decyzja przebudowy pawilonu parkowego z owalnym salonem na Domek Gotycki nie zapadła jednak od razu. Księżna Izabella miała początkowo inny pomysł. W liście pisanym 10 grudnia 1800 r. donosi synowi Adamowi, przebywającemu we Włoszech, o konieczności wzniesienia niewielkiego domku dla dozorcy w głębi tzw. Dzikiej Promenady. Domek ten miał być zbudowany przy użyciu rozmaitych fragmentów lapidarialnych, które księżna zewsząd ściągała. Prosi gorąco syna, by jej przysłał koniecznie ,,jaką pamiątkę z Rzymu, bądź Kapitolu, bądź z Panteonu. Ja nie koniecznie żądam czegoś wielkiego- dodaje księżna- niech to będzie kawałek rogu czy kapitelu, czy płaskorzeźby,,. Wyznaje następnie, że w posłanym Delille'owi opisie ogrodu puławskiego wspomina o takim domku z różnych ułomków. Delille umieścił go w swoim poemacie, ale przecież domku jeszcze nie ma... ,,śmiesznie by też było mówić o tym a nie uczynić tego,, -kończy sentencjonalnie. Z domku tego ostatecznie zrezygnowano, a wszystkie zdobyte przez księżną prawem i lewem fragmenty lapidarialne wmurowano następnie w ściany Domku Gotyckiego, przebudowanego ze wspomnianego już barokowego pawilonu, włączając je tym samym w ciąg ekspozycji muzealnej. Ówczesny wygląd Domku dość znacznie odbiegał od stanu dzisiejszego. Domek Gotycki stanowił wówczas barwną plamę na tle zieleni parku. Ściany jego pozostawiono w surowej cegle, z wyjątkiem narożników i arkad wykonanych z piaskowca. Na tle czerwonej cegły tym wyraziściej rysowały się wmurowane fragmenty lapidarialne. Domek otrzymał formę malowniczej willi. Od wschodu i południa otaczają go ostrołukowe arkady wsparte na wysmukłych kolumnach, a od północy  taras na sześciu kolumnach korynckich, być może wykorzystanych z istniejącego tu poprzednio pawilonu, a uchodzących za kolumny z ,,domu Augusta II,,. Nad wejściem umieszczono marmurową tablicę z napisem. Najpierw cytat z Homera:

                                                 SUNT LACRIMEA RERUM ET MENTEM MORTALIA TARGUNT

następnie wiersz Delille'a: ,,Que jusque dans cex lieux la glorie a ses honneurs / L'humanite ses droits et la pitie ses pleurs,,, a poniżej wolne tłumaczenie polskie: Aż w te strony rozniosłaś czyny nasze sławo / I tu do łez litości ma nieszczęście prawo...,, Nad oknem balkonowym I piętra wmurowano ponadto niewielką tabliczkę z wyrytym imieniem fundatorki i rokiem MDCCCIX.

              W. Richter, Domek Gotycki od wschodu, akwarela              J. Chandeller, Domek Gotycki od południa, akwarela

Na parterze mieści się przedsionek, duża półkolista sala wystawowa, klatka schodowa oraz niewielka izdebka dostępna z zewnątrz; na pierwszym piętrze zachowano ten sam układ pomieszczeń. W dekoracji wnętrz starano się podkreślić i uzasadnić nazwę pawilonu. Motyw ostrego łuku występuje w sztukatorskich fryzach, w barierze schodów,w otworze kominka. Nie brak jednak i motywów klasycznych, swoiście przestylizowanych. Kolumna na parterze (z piaskowca) i dwie na pierwszym piętrze (drewniane), kanelowane, posiadają kapitele z liści akantu. W dekoracji fasety stropu sali pierwszego piętra występują również antyczne maski pomiędzy motywami trójliścia wpisanego w łuk ostry. W sali na parterze kolumna dźwiga belkę przecinającą w poprzek strop, na której umieszczono charakterystyczny napis:

    WSZYSTKIEMU CO LOS ZMIENIA I CO CZAS POŻERA CZŁOWIEK TKLIWYM  WSPOMNIENIEM ZNIKOMOŚĆ ODBIERA.

Całe ściany wewnętrzne Domku pokryte były gęsto eksponatami, po większej części obrazami. Projektodawcą układu wewnętrznego Domku miał być wspomniany już Wojciech Jaszczułt.

                                                          Domek Gotycki, pocz. XX w. Fot. Adela Żychowicz

Domek Gotycki jest jak najbardziej charakterystyczną budowlą z przełomu klasycyzmu i romantyzmu, łączącą w sobie elementy jednego i drugiego kierunku. Wcześniejszy o parę lat Dom Gotycki w Arkadii nieborowskiej projektowany około roku 1795, jest daleko bardziej jednolity stylowo. Domek Gotycki w Puławach, mimo ostrołukowych arkad i neogotyckiego detalu, jest w gruncie rzeczy pełen klasycznego umiaru. Projektowany był przecież przez klasycystę, który niechętnie ulegał nakazom mody. W dziejach neogotyku w Polsce, dzięki swojej popularności zajął poczesne miejsce, choć bynajmniej nie zapoczątkował u nas tego kierunku. 

Domek puławski podobał się współczesnym bardzo.,,Domek Gotycki (...) niepospolitego kształtu, szczególny i wytworny w zewnętrznych i wewnętrznych ozdobach swoich,, -Pisze Klementyna z Tańskich Hoffmanowa i dodaje: ,,Architektura domu tego jest gotycka i kształtna, mniejszy się zdaje niźli jest w istocie, więcej nadobny niźli wspaniały (...).

Tadeusz St. Jaroszewski-Puławy w okresie klasycyzmu (Teka Konserwatorska-Zeszyt 5). Wydawnictwo: Arkady 1962 r.