PARK I ZABYTKI

Rok 1782 był przełomowy dla Puław. Umarł stary książe August Czartoryski, a dobra puławskie objął po śmierci ojca książe Adam Kazimierz, generał ziem podolskich, ożeniony z Iazbellą z Flemingów. Małżeństwo to poróżnione ze Stanisławem Augustem, przebywało teraz często w Puławach, leżących stosunkowo niedaleko Warszawy, dzięki czemu stały się one główną rezydencją rodową. Dla zaniedbanej nieco miejscowości rozpoczął się świetny okres, który trwał będzie z małymi przerwami do roku 1831. Już w roku 1785 podjęto restaurację pałacu i niebawem przystąpiono do jego powiększenia. W roku 1788 rozpoczęto budowę oranżerii zwanej Domkiem Greckim, a w dwa lata później pałacyku Marynki. Inicjatorką i duszą wszelkich poczynań artystycznych na terenie Puław była księżna Izabella Czartoryska. Świetny rozwój rezydencji przerwał pogrom przez wojska rosyjskie w 1794 roku, lecz już w dwa lata później energiczna księżna podjęła dalsze prace zakrojone na szeroką skalę. Po zniszczeniu ukochanych Powązek całe swoje zainteresowanie i wielką pasję budowlaną przeniosła na Puławy. Kończy niebawem rozbudowę pałacu oraz inicjuje budowę Świątyni Sybilli, Domku Gotyckiego i pałacyku w Górze Puławskiej. Z inicjatywy księcia Adama Kazimierza Czartoryskiego powstaje rotundowy kościół, nawiązujący do Panteonu rzymskiego. Przez Puławy przewinęło się na przełomie XVIII I XIX stulecia kilku architektów, jak Christian Piotr Aigner, Joachim i Jakub Hemplowie i dorywczo Szymon Bogumił Zug. Spośród nich pierwszorzędną rolę odegrał tylko Aigner, który rokokowym dotąd Puławom nadał piętno klasycyzmu. 

Drugą obok Aignera osobistością, która zaważyła na przemianie Puław, był sprowadzony przez księżną Izabellę angielski ogrodnik James Savage, który przebywał tu od roku 1791 aż do śmierci w dniu 20 sierpnia 1816 roku. On właśnie, inspirowany przez księżnę, przekształcił regularny ogród francuski w angielski park krajobrazowy i stworzył wspaniałą zieloną oprawę dla nowo wznoszonych budowli. ,,Savage przedziwne rzeczy robi-pisze księżna we wrześniu 1800 roku do syna Adama-Puławy w rzeczy samej stają się nadzwyczaj piękne.,, Pierwotne zróżnicowanie pomiędzy ogrodem górnym o regularnym układzie alei i tzw. Dziką Promenadą znajdującą się w południowej dolnej części parku, zostało teraz zatarte.

                            Aleja w parku. Fot. pocz. XX w.                             Park puławski-Lipa monstrum. Fot. pocz. XX w.

Park powiększono o Kępę Szydłowską leżącą za Łachą oraz terytoria Marynek i nowo założonej fermy Żulinki, znajdującej się za wąwozem zwanym Głęboka Droga. Obok modernizacji parku właściwego uporządkowano i jak gdyby wciągnięto do szeroko pomyślanej kompozycji okolice Puław. Na przeciwległym brzegu Wisły, w Górze Puławskiej, założono park angielski dokoła wzniesionego przez Aignera pałacyku, urządzono rodzaj filii parku puławskiego w pobliskiej Parchatce, wreszcie wszystkie okoliczne drogi obsadzono drzewami, przeważnie topolami włoskimi. Nowo ukształtowany romantyczno-krajobrazowy park w Puławach księżna Izabella zapełniła mnóstwem kamieni i pomników z okolicznościowymi napisami, poświęconych przeważnie rodzinie i przyjaciołom domu. W parku puławskim mogła wypróbować koncepcje, które ogłosiła później w Myślach różnych o sposobie zakładania ogrodów. 

Przez blisko pół wieku Puławy były jednym z najwybitniejszych ośrodków artystycznych w kraju. Nie liczba, lecz poziom zatrudnionych artystów decydowała o znaczeniu mecenatu Czartoryskich. Obok Aignera i Savage'a pracowali tu między innymi malarze Norblin i Wojniakowski, Vogel i Richter, którzy pozostawili nam wizję Puław z przełomu dwóch stuleci, oraz słynny sztukator Fryderyk Bauman-twórca dekoracji Marynek, Świątyni Sybilli i kościoła. Wspaniała biblioteka oraz zbiory pamiątek narodowych i obcych przysporzyły Puławom zaszczytne miano Aten polskich. Okres świetności rezydencji skończył się wraz z katastrofą powstania i konfiskatą Puław przez rząd rosyjski.

Tadeusz St. Jaroszewski-Puławy w okresie klasycyzmu (Teka Konserwatorska-Zeszyt 5). Wydawnictwo: Arkady 1962 r.

      Domek Gotycki              Domek Grecki                    Pałac Marynki                       Kaplica                    Świątynia Sybilli